Leliwa (herb szlachecki)
| Leliwa | |
 |
|
| Alternatywne nazwy | Leliwa, Leliwczyk, Leliwita |
| Pierwsza wzmianka | 1399 |
| Herbowni |
Razem 830 nazwisk
|
| Miasta | Mińsk Mazowiecki, Przeworsk, Sieniawa, Stryków, Tarnopol, Tarnobrzeg, Tarnów |
| Gminy | Krzywcza |
Leliwa (Leliwczyk, Leliwita) – polski herb szlachecki, noszący zawołanie Leliwa. Według najczęściej cytowanej w dawnych publikacjach opinii Jana Długosza herb ten wywodzi się z Niemiec. Opinii tej nie podziela jednak współczesny historyk Włodzimierz Dworzaczek. Jego zdaniem zarówno ród Leliwitów jak i sam herb ma polską proweniencję. Herb Leliwa występował głównie w ziemi krakowskiej, sandomierskiej oraz na terenie województwa poznańskiego[1]. Spośród ponad 800 rodów[2] używających podstawowej wersji herbu Leliwa do największego znaczenia politycznego oraz statusu majątkowego doszli Tarnowscy, Tyszkiewiczowie, Sieniawscy, Morsztynowie, Hlebowiczowie i Czapscy. Potwierdzeniem statusu większości tych rodów było otrzymanie tytułów hrabiowskich i stosownych odmian w herbie (patrz sekcja odmiany, wersje arystokratyczne oraz alternatywne przedstawienia herbu). Leliwą pieczętował się także Juliusz Słowacki[3].
Spis treści |
[edytuj] Opis herbu
[edytuj] Opisy historyczne
Jan Długosz blazonuje herb następująco[4]:
 |
Co w przekładzie daje:
|
|
Kasper Niesiecki wzmiankuje też wersję z czerwonym polem (odmianę Leliwa V)[5]:
|
|
[edytuj] Opis współczesny
Opis skonstruowany współcześnie brzmi następująco:
W polu błękitnym półksiężyc złoty, nad którym takaż gwiazda.
W klejnocie na ogonie pawim – samo godło.
Labry herbowe błękitne, podbite złotem.
Podstawowa wersja herbu, powszechnie później używana, ukształtowała się w XVI wieku. Najwcześniejszy zachowany wizerunek klejnotu (1334) przedstawia klejnot tautologiczny. Etap pośredni ewolucji wizerunku nastąpił w XV wieku, kiedy to spotykało się wersję, w której klejnocie było godło z zatkniętymi trzema piórami pawimi[6]. Więcej na ten temat w sekcji poniżej. Herb Leliwa występował w wielu odmianach, co jest znamienne dla polskiej heraldyki (zob. Odmiany, wersje arystokratyczne oraz alternatywne przedstawienia herbu).
[edytuj] Geneza
[edytuj] Najwcześniejsze wzmianki pisane
Historia herbu ma sięgać XII w[7]. Godłem wyobrażającym Leliwę pieczętować się miał błogosławiony Bertold z Garsten w roku 1140[8].
Jedno z zawołań herbu – "Leliwczyk" wzmiankowane jest już w 1357 r.[9]
W 1359 w lasach Płoniny na Wołoszczyźnie, w klęsce poniesionej przeciwko armii mołdawskiej, chorągiew Leliwa miała wpaść w ręce nieprzyjacielskie[10].
Najstarsza zachowana wzmianka w dokumentach sądowych pochodzi z 1399 r.: "...de clenodio lune et stelle, et de proclamacione Lelywa"[11].
W bitwie pod Grunwaldem w 1410 wzięły udział trzy chorągwie pod znakiem Leliwa. Były to chorągwie braci: Jana z Tarnowa (wojewody krakowskiego) i Spytka z Jarosławia oraz Wincentego z Granowa (kasztelana śremskiego i starosty wielkopolskiego).
Aktem unii horodelskiej w 1413 r. herb Leliwa został przeniesiony na Litwę (przyjął wojewoda wileński Moniwid, adoptowali Jan Tarnowski i Jadwiga z Leżenic)[12].
[edytuj] Najwcześniejsze przedstawienia i ewolucja wizerunku
Herb Leliwa w Herbarzu Złotego Runa z około 1433-1435r. (w prawym górnym rogu)
Herb Leliwa w herbarzu Armorial Bellenvillle z lat 1360-1400 (w lewym dolnym rogu)
Herb Leliwa w swojej XV-wiecznej formie w herbarzu Armorial Gelre (w prawym górnym rogu)
Herb Leliwa w XV-wiecznym Codex Bergshammar (drugi rząd, druga kolumna)
Herb XV-wiecznym Armorialu Lyncenich (w prawym górnym rogu)
Herb Leliwa w XVI-wiecznej kopii Stemmata Polonica Długosza
Pieczęć z herbem Leliwa nieznanego Jerzego z początku XIVw. (gwiazda spoczywa tu na półksiężycu na wysokim stylisku)
Pieczęć z herbem Leliwa Jadwigi z Leżenic przybita pod aktem unii w Horodle, 1413 r.
Herb Leliwa w swojej średniowiecznej formie – rekonstrukcja współczesna
Herb Leliwa w Gniazdo cnoty... Bartłomieja Paprockiego, 1578
Herb Leliwa w herbarzu Herby rycerztwa polskiego... Bartłomieja Paprockiego, 1584
Herb Leliwa w herbarzu Okolskiego, 1641
Herb Leliwa na kartuszu w zamku książąt Sułkowskich w Bielsku-Białej, XVIIw.
Herb Leliwa w herbarzu Niesieckiego, 1740
Herb Leliwa w herbarzu Ostrowskiego, 1897
Herb Leliwa w herbarzu Wijuka Kojałowicza, reprint z 1905
Herb Leliwa w herbarzu "Herby szlachty polskiej" Z. Leszczyca, 1908
Znanych jest całkiem dużo średniowiecznych pieczęci z wizerunkiem herbu, Franciszek Piekosiński wymienia następujące: uważaną za najstarszą nieznanego bliżej Jerzego (z samego początku XIVw.)[13], z 1324 i 1334 (kasztelana krakowskiego Spycimira – jest to jedyne przedstawienia Leliwy z klejnotem tautologicznym)[14], z 1352 (kasztelana wojnickiego Jaśka Tarnowskiego), z 1373 (Rafała Nieustępowicza), z 1373 (Wacława Słupowskiego), z 1375 (kasztelana i starosty krakowskiego Jana Melsztyńskiego), z 1394 (wojewody i starosty krakowskiego Spytka Melsztyńskiego), z 1395 (Sułka z Beneszowic), z 1413 (Jadwigi z Leżenic), z 1419 (wojewody wileńskiego Moniwida), z 1431 (Niekrasza Butwidowicza), z 1451 (Jana Pileckiego)[15].
Z 1425 zachowało się epitafium Wierzbięty z Branic, na którym obok Gryfa Wierzbięty widnieje też Leliwa.
Herb Leliwa znajduje się w najstarszych europejskich herbarzach, jednak przedstawienia różnią się barwami, oraz obecnością i kształtem elementów dodatkowych.
Armorial Bellenville z lat (1360-1400) podaje herb z klejnotem – godło z trzema piórami pawimi i labrami, ale godło srebrne[16], flamandzki Herbarz Gelre z lat (1370-1395) podaje pełny, barwny herb (pole błękitne, godło złote), Herbarz Złotego Runa (około 1433-1435) zamieszcza barwny herb, Codex Bergshammer (XV w.) podaje barwy herbu i jego klejnot. Ponadto, herb przytacza też Armorial Gymnich (XV w.). Znacząco od standardowego różni się przedstawienie w Herbarzu rycerstwa i mieszczan Konstancji z 1483, gdzie pole jest czerwone, zaś godło srebrne[14].
Oboczności w wyglądzie herbu pojawiały się też często na zabytkach – np. kartusz z zamku w Lanckoronie zawiera gwiazdę ośmiopromienną, chrzcielnica z Opoczna – godło na opak, zaś z Bodzentyna – w pas (wszystkie zabytki z XV wieku). Warto odnotować jeszcze jedną oboczność w wyglądzie wczesnego klejnotu – obok wspomnianego wizerunku z 1334 z klejnotem tautologicznym, zachowała się też pieczęć Wincentego z Granowa z 1401 roku, gdzie w klejnocie jest gryf wyskakujący[14].
Swoją ostateczną formę graficzną, zgodną z zasadami heraldyki zachodnioeuropejskiej, herb miał uzyskać w połowie XIV wieku[17].
Wizerunek klejnotu, w którym godło leży na ogonie pawim pojawił się w XVI wieku. Taki klejnot zobaczymy m.in. u Paprockiego w Gnieździe cnoty i w Herbarzu. Popularność tych opracowań przyczyniła się zapewne do rozprzestrzenienia takiej formy herbu. Nie oznacza to jednak, że nie pojawiały się w XVI wieku inne przedstawienia klejnotu. Obok herbu zidentyfikowanego jako odmiana Leliwa II (w klejnocie godło na trzech piórach strusich) pojawiły się też herby z klejnotem tautologicznym (pieczęcie: nieznanych właścicieli z 1501, Rafała z Jarosławia z tego samego roku, K. Irzykowicza i J. Pileckiego z 1569, M. Sieniawskiego i J.K. Tarnowskiego z 1566) oraz z samymi trzema piórami strusimi (pieczęć Jana z Tarnowa z 1501)[18].
[edytuj] Pochodzenie herbu
Nie można do dziś z całą pewnością ustalić pochodzenia herbu jak i rodu herbownych[14]. Sama proklama herbu ma prawdopodobnie polską etymologię, natomiast jego wizualna strona, a przede wszystkim godło, może być pochodzenia obcego. Herb ten co prawda należy do najstarszych polskich herbów, ale symbolika półksiężyca i sześciopromiennej gwiazdy znajduje się w systemach heraldycznych wielu państw europejskich i pozaeuropejskich (Niemcy, Węgry, Holandia, Chorwacja, Turcja i inne).
Rodowodem Leliwitów zajmowało się wielu historyków, poczynając od Jana Długosza, aż po wiek XX. Na temat genezy Leliwitów, wypowiedział się współczesny badacz i historyk Włodzimierz Dworzaczek. Według jego opinii ogłoszonej w 1971 roku, Leliwici byli rodem pochodzenia rodzimego. Z tym zdaniem zgadza się Teresa Zielińska w książce Poczet polskich rodów arystokratycznych[19].
Stanowisko Dworzaczka nie było pierwszą teorią o rodzimym pochodzeniu Leliwitów. Rdzennie polskie pochodzenie herbu starał się udowodnić nadworny biograf hetmana Jana Tarnowskiego Stanisław Orzechowski, pisał on m.in.:
|
|
O tych starodawnych przywilejach polskich i ruskich nie zachowały się do dziś żadne informacje[21].
Rodzime pochodzenie herbu starali się także udowodnić Wincenty Balicki, Jan Leniek. Badacze forsujący rdzenne pochodzenie tego herbu wskazują przede wszystkim na jego typowo słowiańską nazwę.
Niezależnie od tego, na przestrzeni dziejów pojawiło się kilka innych – mniej lub bardziej prawdopodobnych hipotez:
[edytuj] Hipoteza "niemiecka" Jana Długosza
O obcym pochodzeniu herbu pisał Jan Długosz. W Clenodiach wspominając protoplastę Leliwitów kasztelana krakowskiego Spicymira z Piasku, pisze iż przybył [on] znad Renu za czasów Władysława I króla polskiego, a potem swe pierwotne godło, przyniesione z zachodu Ogniwo (ignile) zarzucił, bowiem złączył się z rodem polskim mającym w herbie ubywajacy księżyc jaśniejący z gwiazdą jaśniejącą. Odtąd jego potomkowie wraz z owymi autochtonami stanowić mieli jedną rodzinę, z której wywodzili się mężowie przezorni i skrzętni, dobru publicznemu i własnemu oddani[22].
W Liber Beneficiorum opisując fundację kościoła tarnowskiego Długosz przedstawia sprawę inaczej:
|
|
Więcej dowiedzieć się można z jego opisu kościoła pw. Wszystkich Świętych w Krakowie, który był wybudowany przez rycerza Jakuba Bobolę:
|
|
Jak widać występuje sprzeczność w przekazach Długosza w Clenodiach i Liber Beneficiorum. Dodatkowo Długosz podaje jeszcze legendę herbową:
|
|
Hipotezy Jana Długosza były potem powtarzane przez kolejnych historyków i heraldyków: Marcina Bielskiego, Bartosza Paprockiego, Szymona Okolskiego, Kaspra Niesieckiego i wielu innych.
Szymon Okolski do opowiadania Długosza o nadreńskim pochodzeniu Spicymira (i samego herbu) dodał od siebie bliższe określenie niemieckiego gniazda rodowego: zamek prastary przezwany Księżycem z gwiazdą, po słowiańsku Leliwa, po niemiecku Monsztern zwany[26]. W Niemczech nie można dziś jednak znaleźć miejscowości o takiej nazwie (brak także zapisów historycznych). Według Wł. Dworzaczka jest to raczej wymysł tego heraldyka i po nim późniejszych próbujących poprzez etymologiczne dociekania wspomóc pretensje rodziny Morsztynów do herbu Leliwa (wywodzący się z krakowskich kupców Morsztynowie pisali się w średniowieczu Mornsteyn, Morrensteyn, Morrinstein, Morsthein, Mornstin)[27].
[edytuj] Hipoteza "biskupia" Andrzeja Kuropatnickiego
U schyłku XVIII wieku Ewaryst Andrzej Kuropatnicki wystąpił z twierdzeniem, że Leliwa znajduje się pośród herbów przyniesionych z rzymskiej winnicy, czyli została do Polski przyniesiona przez biskupów[28]. Nie podał on jednak na potwierdzenie swoich słów żadnych dowodów.
[edytuj] Inne teorie
Różne teorie na temat pochodzenia Leliwitów podawane były także przez innych autorów. Np. A. Kosiński popierał teorię (dziś uznaną już za błędną) krakowskiego, mieszczańskiego pochodzenia Leliwitów. Z kolei F. Piekosiński uważał ich ich za odgałęzienie rodu Lubowlitów-Ogniwów, którzy mieli być młodszą linią Starżów i wyprowadzał ich genealogię aż od Popielidów[29].
[edytuj] Etymologia
Etymologia słowa "Leliwa", będącego nazwą herbu, jest wyjaśniana na wiele sposobów.
Stanisław Orzechowski uważał, że "Leliwa" znaczy tyle, co "patrzwa sam"[30].
Zorian Dołęga Chodakowski twierdził, iż na Ukrainie w pieśniach ludowych, zwłaszcza weselnych, księżyc oznaczał pana młodego, zaś zorza (gwiazda Wenus, jutrzenka) zwana tam także leliwą wyobrażała w podobnej przenośni pannę młodą. Pisał do Bandtkiego, iż godło Leliwy widział na czerwonych chorągiewkach weselnych[31]. J. Błaszczyński, autor artykułów heraldycznych w Encyklopedii Orgelbranda, opierając się na informacjach jakiegoś nie wymienionego z nazwiska archeologa, pisał, że lud w Sieradzkiem nazywa Leliwą księżyc na nowiu w chwili, kiedy się nad nim znajduje gwiazda Wenus i że tę rzadką konstelację uważa za zapowiedź klęski[32]. Taką samą informację powtarza Andrzej Kulikowski[33].
A. Małecki łączył zawołanie z nazwą wsi w Sieradzkiem. W dawnej ziemi sieradzkiej, w parafii Klonowa, znajduje się rzeczywiście wieś Leliwa, ale powstała ona późno, bo w lustracji starostwa sieradzkiego z lat 1564/1565 jej nie ma[34]. Biorąc zresztą pod uwagę, ze starostwo sieradzkie dzierżawione było od 1536 kolejno przez dwóch Tarnowskich (pieczętujących się Leliwą), łatwo można zrozumieć źródło tej nazwy.
F. Piekosiński wywodził słowo Leliwa od imienia czy przezwiska Lel, co za Słownikiem Języka Polskiego Maurycego Orgelbranda oznacza imię syna Ladona i Lady. Lel w panteonie bóstw prasłowiańskich był wschodnim piastunem niebios – Trzymał na swoich barkach wschodnie niebiosa – aby nie upadły[35]. Tak więc w połączeniu z wyrazem niwa – nów – może sugerować księżyc w nowiu jako symbol owego bóstwa. Na takie rozumienie etymologii wyrazu Leliwa wskazuje dociekanie Macieja Miechowity, który w swojej Kronice Polski[36] opisał kult bóstw greckich adaptowany na grunt polski, utrzymując że Łada jest w istocie Ledą – matką Lela i Polela, dla których greckimi archetypami mieli być: Kastor i Polideukes, zwany też Polluksem. Podobny pogląd można znaleźć u Mickiewicza, który pisał:
|
W kilku publikacjach z XIX wieku leliwą nazywano rośliny z rodzaju złotogłów Asphodelus[38].
Aleksander Brückner twierdził, że wszystkie nazwy herbów z końcówką na -awa mają pochodzenie topograficzne, od rzeki nad którą przodek osiadł np. Tarnawa, Rawa, Pilawa, Leliwa[39]. Nazwa Leliwa mogła powstać też z jakiegoś czasownika, na przykład lelejać (się), to znaczy kołysać, chwiać się[40]. Istniało również imię Lelistryj[41].
[edytuj] Legenda herbowa
Legendę herbową dotyczącą nadania Leliwy podaje książka Herby, legendy, dawne mity[42]:
|
|
[edytuj] Herbowni
Herb Leliwa należał do najbardziej rozpowszechnionych herbów szlacheckich i pieczętowało się nim wiele rodzin. Leliwici drogą adopcji użyczali nobilitowanym swego herbu i to nie tylko polskiej narodowości. Warto zaznaczyć, że jakkolwiek często w takich wypadkach herb adoptującego bywał odmieniany, to dużo nobilitowanych przyjęło też niezmienioną Leliwę. Ród wspomnianego już Moniwida dał początek takim litewskim rodzinom jak: Dorohostajscy, Hlebowiczowie, Irzykowiczowie, Kuchmistrzowiczowie, Olechnowiczowie, Rekuciowie, Tyszkiewiczowie (drogą adopcji wszedł zapewne do rodu Moniwida protoplasta Tyszkiewiczów – Kalenik Miszkowicz), Wiażewiczowie i Zabrzezińscy[43]. Moniwid miał też adoptować niejakiego Adama, protoplastę Adamowiczów. Jego zaś potomkowie, przyjmując nazwiska od posiadanych wsi, dali początek rodom Pokrzywnickich, Mutykalskich, Rakowickich i Starowolskich[44].
Do Leliwy przypuszczano Żydów, takich jak Abraham i Michał (Meir) Ezofowicz. Pierwszy z nich nawrócił się na prawosławie i otrzymał szlachectwo w 1504, za to drugi pozostał przy swej wierze, a mimo tego został adoptowany przez Jerzego Hlebowicza. Daje to dobre pojęcie o tolerancji panującej w Rzeczpospolitej w dobie Jagiellonów. Bracia otrzymali polskie nazwisko Józefowicz[45]. Inny Żyd – Abraham z Kijowa, został adoptowany w 1507 przez Jana Zabrzeszyńskiego[45]. Anna Wajs twierdzi, że również i on przyjął nazwisko Józefowicz[46]. Już po rozbiorach, bo w 1815 roku, nastąpiło przyjęcie Leliwy i nazwiska Krysiński przez Jehudę Lejba Notowicza Krysę, ochrzczonego w 1759[45].
Liczebnościom przypuszczonym do Leliwy Żydom dorównują rodziny pochodzenia tatarskiego. Nazwiska Abramowicz i Adamowicz[47] są wymieniane przez serwis Tatarzy Polscy jako nazwiska Tatarów – Leliwitów. Warto zaznaczyć, że rody o takich samych nazwiskach używały też odmian. Dodatkowo, serwis Tatarzy Polscy podaje nazwiska Illasiewicz, Musicz i Smolski[48]. Tadeusz Gajl nie potwierdza pierwszego i ostatniego, zaś herb Musiczów podaje jako nieznany[49].
Wśród Leliwitów można również znaleźć nazwiska rodzin pochodzących z krajów Rzeszy. Najczęściej byli to mieszczanie. Koronnym przykładem takiej rodziny są Morsztynowie. Oryginalnie nazywali się Morinstein i przybyli do Krakowa jeszcze przed XIV wiekiem. W roku 1492, radny Jerzy Morinstein otrzymał od Spytka z Jarosławia, Jana z Pilczy i Rafała z Jarosławia zaświadczenie, że pochodzi on ze starożytnego rodu Leliwczyków, co było równoznaczne z nobilitacją. Nazwisko rodu zmieniono na Mondstern (niem. Mond=Księżyc, Stern=Gwiazda), następnie ewoluowało w Morstin i ostatecznie w Morsztyn[50]. Innym rodem o podobnej historii są osiedli w Gdańsku Bremerowie. Ich przedstawiciel – radny Herman Bremer, otrzymał nobilitację z Leliwą w 1526[51]. Do Leliwy adoptowany został (prawdopodobnie przez Jana Andrzeja Morsztyna) Ignacy Andrzej Bair, ze śląskiej rodziny Bair (Beyer, Bajer). Wprawdzie dyplom z 1673 wskazuje, że nadano mu herb z odmianą (patrz sekcja odmiany, wersje arystokratyczne oraz alternatywne przedstawienia herbu), ale późniejsze herbarze przypisują Bajerom zwykłą Leliwę, co oznacza, że rodzina zapomniała z biegiem lat o odmianie herbu[52].
Zachodził też proces odwrotny, kiedy to Leliwici osiadali w krajach niemieckich, gdzie niemczeli i zasilali szeregi tamtejszej szlachty. Przykładem jest tu rodzina von Damerau, pierwotnie nosząca nazwisko Dąbrowski, osiadła w Prusach jeszcze w czasach krzyżackich[53], oraz pomorska rodzina von Pietrorsche[54].
W poczcie Leliwitów są też rodziny węgierskie, np. rodzina Czobor. Czoborowie – pierwotnie kupcy krakowscy, zgromadzili znaczny majątek ziemski w XVI wieku, co predysponowało ich do wstąpienia w szeregi szlachty[55].
Leliwitów wywodzących się z Francji reprezentuje np. rodzina de Virion. Protoplasta jej polskiej gałęzi, Karol Józef de Virion, szlachcic francuski, ubiegał się o polski indygenat. Otrzymał takowy w 1775, pod warunkiem nabycia posiadłości ziemskiej i przedstawienia dokumentów potwierdzających szlachectwo francuskie. Virion nie spełnił któregoś z warunków i indygenat zamieniono na nobilitację. Szlachectwo rodziny Virion potwierdzono w Rosji[56].
Pełna lista herbownych nie jest dziś możliwa do odtworzenia, także ze względu na zniszczenie i zaginięcie wielu akt i dokumentów w czasie II wojny światowej (m.in. w czasie powstania warszawskiego w 1944 spłonęło ponad 90% zasobu Archiwum Głównego w Warszawie, gdzie przechowywana była większość dokumentów staropolskich). Lista nazwisk znajdująca się w artykule (w infoboksie po prawej stronie) pochodzi z Herbarza polskiego Tadeusza Gajla[49]. Jest to dotychczas najpełniejsza lista herbownych, uzupełniana ciągle przez autora przy kolejnych wydaniach Herbarza. Występowanie na liście nazwiska nie musi oznaczać, że konkretna rodzina pieczętowała się herbem Leliwa. Często te same nazwiska są własnością wielu rodzin reprezentujących wszystkie stany dawnej Rzeczypospolitej, tj. chłopów, mieszczan, szlachtę.
Warto wspomnieć o wydanej w 1855 książce rosyjskiego heraldyka Aleksandra Borysowicza Łakiera Heraldyka rosyjska. Autor przytacza tam nazwiska rosyjskiej szlachty, która przejęła niektóre polskie herby. Wśród nich jest Leliwa. Autor nie wyjaśnia, w jaki sposób zachodziło takie przejmowanie. Pewne jest, że kilka polskich rodzin osiadło w Rosji. Rdzennie rosyjskie rody mogły zaś przyjmować polskie herby na zasadzie upodobniania wizerunków własnych. Herbem Leliwa miały według Łakiera pieczętować się rodziny:
Biełozierski, Adamowicz, Butrymow, Byrdin, Byczkow, Badowski, Wieniewitinow, Dundukow-Korsakow (także Korsak i Korczak), Kołogriwow, Łaszkiewicz, Liewszin, Liedicki, Leontiew, Łosew, Nowikow, Romanczukow, Sieniawin, Tarakanow, Tarnowski, Tarchow, Tyrkow, Szubin, Jarosławow[57].
[edytuj] Znaczący przedstawiciele i potomkowie rodów herbu Leliwa
Wielu Leliwitów, szczególnie z rodzin magnackich, dochodziło w czasach Rzeczpospolitej szlacheckiej do godności dygnitarskich (sprawowali funkcję wojewodów, marszałków, podskarbich, kanclerzy, hetmanów). Rodziny magnackie, o których tu mowa to: Hlebowiczowie, Jarosławscy, Sieniawscy, Tarnowscy, Tyszkiewiczowie. W grupie aspirujących do magnackiej pozycji byli Morsztynowie, Czapscy (również Hutten-Czapscy) i Dorohostajscy. Nie brakowało też wśród przedstawicieli rodów herbu Leliwa wysokich rangą sług Kościoła (biskupów, czy nawet jednego świętego), a także poetów, pisarzy, artystów, uczonych, uczestników zrywów niepodległościowych. Również mniej wpływowe rodziny wydały wielu znakomitych Leliwitów. Herbem tym pieczętowali się m.in.: marszałek wielki litewski Jan Jurjewicz Zabrzeziński (1437-1507), poeta Kasper Miaskowski (1549-1622), święty Andrzej Bobola (1591-1657), uczeni Jędrzej Śniadecki (1768-1838) i Jan Śniadecki (1756-1830), poeta Juliusz Słowacki (1809-1849). Za potomków rodów szlacheckich tego herbu można uznać też np. majora Henryka Dobrzańskiego "Hubala" (1897-1940) – dowódcę oddziału partyzanckiego w czasie II wojny światowej czy pułkownika Henryka Leliwę-Roycewicza (1898-1990) – medalistę olimpijskiego w jeździectwie i powstańca warszawskiego. Potomkowie rodów pieczętujących się tym herbem pojawiają się także dziś w życiu publicznym.
[edytuj] Postacie fikcyjne
- Leliwą posługiwali się Soplicowie z Pana Tadeusza Adama Mickiewicza[58]: Jacek Soplica, Sędzia Soplica, Tadeusz Soplica. Jednak Tadeusz Gajl przypisuje autentycznemu rodowi o nazwisku Soplica herb Korzbok.
- Herbem pieczętowała się też drugoplanowa postać Potopu Henryka Sienkiewicza, jeden z kompanów Kmicica – Rekuć-Leliwa.
- Juliusz Słowacki daje Leliwę tytułowemu bohaterowi swojego utworu Poema Piasta Dantyszka herbu Leliwa o piekle. W rzeczywistości z nazwiskiem Dantyszek związany jest jednak wyłącznie herb własny, nie mający nic wspólnego z Leliwą.
- Leliwą posługiwał się też tytułowy bohater powieści poetyckiej Słowackiego Jan Bielecki[59]. Historyczny Jan Bielecki, opisany przez Siarczyńskiego w Obrazie wieku panowania Zygmunta III-go, był jednak innego herbu – pieczętował się Janiną[60].
- W powieści Józefa Hena Crimen: opowieść sensacyjna z XVII wieku (na jej motywach nakręcono też serial telewizyjny) Leliwą posługiwali się Błudniccy (w tym główny bohater Tomasz Błudnicki) . Według Bonieckiego w ziemi halickiej rzeczywiście występowała rodzina Błudnickich z Błudnik h. Leliwa[61].
[edytuj] Występowanie w heraldyce terytorialnej
[edytuj] Herby będące powtórzeniem rysunku Leliwy
herb Mińska Mazowieckiego
herb Przeworska
herb Tarnobrzega
przedwojenny herb Tarnopola
herb Tarnowa
herb Sieniawy
herb Strykowa
herb gminy Krzywcza
Niemal niezmienionego herbu Leliwa używają (bądź używały) miasta:
- Mińsk Mazowiecki, posiadany w części przez Hlebowiczów (zob. herb Mińska Mazowieckiego).
- Przeworsk, któremu prawa miejskie w 1393 wystarał u króla Jan z Tarnowa.
- Tarnobrzeg, założony w 1593 przez Tarnowskich (zob. herb Tarnobrzega).
- Tarnopol (godło Leliwy srebrne pod sylwetką takiegoż zamku, przed wojną sam półksiężyc z gwiazdą), obecnie na Ukrainie, założony przez Jana Amora Tarnowskiego.
- Tarnów, lokowany w 1328 przez nieznanego Leliwitę (zob. herb Tarnowa).
- Sieniawa, założona w 1543 przez Sieniawskich.
- Stryków, lokowany w XIV wieku przez nieznanego Leliwitę (zob. herb Strykowa).
- Oraz wieś i gmina Krzywcza, którą posiadali m.in. Ostrowscy.
- Leliwa jest również herbem zamku w Rożnowie.
Mińsk Mazowiecki, Tarnów i Tarnobrzeg umieściły też swoje herby z Leliwą na flagach.
[edytuj] Herby terytorialne nawiązujące do Leliwy
herb Bełżyc
herb Żabna
_COA.svg.html)
herb gminy Gorzyce
herb gminy Mielec
herb gminy Żyraków
herb powiatu przeworskiego
herb powiatu tarnowskiego
herb Leśnej
herb Ostrowca Świętokrzyskiego
herb Poznania
herb Trembowli
herb Zawałowa
- Bełżyce, założone przez Jana i Spytka Tarnowskich w 1417, oprócz inicjału nazwy miasta, mają w herbie gwiazdy i półksiężyc (zob. herb Bełżyc).
- Żabno, poza toporem, ma w herbie pólksiężyc i gwiazdę z herbu założycieli i właścicieli miasta, Melsztyńskich (zob. herb Żabna).
- Gmina Gorzyce, używa obok kłosa i koła zębatego również trzech gwiazd, zaczerpniętych z herbu Tarnowskich – właścicieli okolicznych dóbr w wiekach XV–XX.
- Gmina Żyraków używa Leliwy (prawdopodobnie Tarnowskich) w połączeniu z kłosami - symbolami rolnictwa.
- Powiat przeworski, używa dwugłowego orła z herbem Przeworska na tarczy sercowej.
- Powiat tarnowski, używa połowy orła, wyłaniającego się zza godła Leliwy. Jest to nawiązanie do wpływów Tarnowskich na terenie powiatu (zob. herb powiatu tarnowskiego).
Żabno, powiat przeworski i tarnowski umieściły też swoje herby na flagach.
[edytuj] Herby terytorialne o niepewnych związkach z Leliwą
- Leśna używa herbu z godłem Leliwy na opak, ale ponieważ nie ma danych o związku miasta z jakimiś Leliwitami, więc nie wiadomo czy używa ono zmodyfikowanej Leliwy, niezmodyfikowanej Leliwy IV, czy może herbu jakiegoś śląskiego rodu.
- Ostrowiec Świętokrzyski (w polu błękitnym mury miejskie srebrne z trzema basztami; w bramie godło Leliwy pod godłem Ogończyka) – nie ma pewności czy zawiera on Leliwę Tarnowskich w połączeniu z Ogończykiem, czy też godło herbu własnego Ostrogskich. Obydwa rody posiadały Ostrowiec w przeszłości (zob. herb Ostrowca Świętokrzyskiego).
- W herbie Poznania po lewej i prawej stronie głównego godła znajdują się półksiężyce z gwiazdami; ich pochodzenie, a więc tym bardziej związek z Leliwitami, są nieznane.
- Trembowla (w miejsce jednej gwiazdy trzy – jedna nad dwiema), obecnie na Ukrainie, związek z jakimikolwiek Leliwitami jest nieznany.
- Zawałów (w polu czerwonym krzyż srebrny, na jego prawym ramieniu tarcza z Prusem III, na lewym tarcza z Leliwą, na dolnym postać świętej), obecnie na Ukrainie, prawdopodobnie związany z Tarnowskimi.
[edytuj] Odmiany, wersje arystokratyczne oraz alternatywne przedstawienia herbu
Herb książąt Ostrogskich i Zasławskich, używany według Tadeusza Gajla również przez Kłosewiczów, Neronowiczów, Szpilów, Szpilewskich i Szpilowskich.
Podstawowa wersja hrabiowska Leliwy używana przez Czapskich i Morsztynów.
Herb hrabiów Gołuchowskich, udostojniony dwugłowym orłem cesarskim.
Herb hrabiów Hutten-Czapskich – połączenie Leliwy i herbu niemieckiego rodu Hutten, z trzymaczami i dewizą.
Odmiana baronowska (z nadania czeskiego) osiadłej na Śląsku rodziny Pawłowskich – wzmiankowana tylko przez Ostrowskiego
Herb hrabiów Tarnowskich, do podstawowego wzoru hrabiowskiej Leliwy dołączono tutaj dewizę.
Herb hrabiów Tyszkiewiczów, do podstawowego wzoru hrabiowskiej Leliwy dołączono tutaj bordiurę i dewizę.
Herb hrabiów Wodzickich – modyfikacja odmiany Wodzicki z odmianą klejnotu, dewizą i panopliami za tarczą.
W języku staropolskim, leliwą był określany księżyc w niepełnym nowiu.
On też znajduje się na wizerunkach wielu polskich herbów szlacheckich, w połączeniu z innymi elementami budującymi godło herbowe. Z powodu szerokiego użycia herbu Leliwa, adopcji herbowych, powielanych błędów opisu, łączenia godeł małżonków itp., powstał szereg odmian, które od podstawowego wizerunku różniły się szczegółami godła bądź klejnotu. Niektóre używane były tylko przez pojedyncze rodziny (tzw. herby własne). Obecnie większość heraldyków wyróżnia następujące odmiany herbu:
Adamowicz, Bajer, Bobiński-Dekaloga, Dorpowski, Erbs, Goduszewski, Gwiazdowski, Jelce, Jelce II, Juźwikiewicz, Kopeć, Leliwa II, Leliwa III, Leliwa IV, Leliwa V, Leliwa VI, Łasko, Młodkowski, Ostrowski III, Pietrasiewicz, Pilecki, Piotrowicz, Policzyński, Poliwczyński, Przywidzki, Ryks, Sieniawski, Trzcieński, Wietcki, Wietcki II, Wodzicki, Wojanowski, Zienkowicz.
Ponadto, istnieje kilka herbów, co do których przekonanie, że są odmianami Leliwy nie jest powszechne wśród heraldyków: Adamowicz tatarski – odmiana według Stanisława Dziadulewicza, Kiwalski, nadany w 1768, uznawany za odmianę Leliwy przez Alfreda Znamierowskiego[62], Macewicz, opisywany jako odmiana przez Bonieckiego[63]. Ostrowski wprawdzie pisze, że jest to odmiana, ale nie precyzuje jakiego herbu, Macewicz II, z nobilitacji (według Ostrowskiego w l. 1764-65, Boniecki podaje 1781), opisywana jako odmiana Leliwy przez Bonieckiego[63], Mach, opisywany jako odmiana Leliwy przez Uruskiego[64], Mąkierski – przytoczony jako odmiana przez Wiktora Wittyga, Pawłowski III – opisany jako odmiana przez Ostrowskiego, Pawsza, uznawany za odmianę Leliwy przez Tadeusza Gajla[65], Pierścień z nobilitacji w 1768, Ryx (uważany przez Borkowskiego za ten sam herb co Pierścień, Gajl rozdziela te dwa herby) z nobilitacji w 1790, uznawany za odmianę Leliwy przez J. Dunina Borkowskiego[66], Spęgawski, uznawany za odmianę Leliwy przez Alfreda Znamierowskiego[67], Staszkiewicz II – uznany za odmianę przez Niesieckiego, Żychcki, uznawany za odmianę Leliwy przez Alfreda Znamierowskiego[68]. Przypomina on bardziej Drzewicę niż Leliwę. Herby te wymienione są jako odmiany tylko w pojedynczych publikacjach.
Niezależnie od tego, kilka gałęzi Leliwitów nosiło tytuły arystokratyczne – książęce i hrabiowskie. Za odmianę Leliwy uznaje się herb książąt Ostrogskich. Herby powstałe w wyniku nadania tytułów hrabiowskich to:
Czapski, Gołuchowski, Hutten-Czapski, Morsztyn, Tarnowski hrabia, Tyszkiewicz, Wodzicki hrabia.
Jedna z gałęzi Leliwitów Pawłowskich miała osiąść na Śląsku i w 1666 roku otrzymać czeski tytuł baronowski. Efektem tego jest herb Pawłowski IV[69], wzmiankowany przez Ostrowskiego.
Juliusz Karol Ostrowski w swojej Księdze herbowej rodów polskich podaje jeszcze odmiany o numerach VII-XII[70]:
- Leliwa VII – na tarczy starofrancuskiej, w polu nieznanym półksiężyc, nad którym gwiazda, przecinająca go przedłużonym dolnym promieniem. Jest to wizerunek herbu Leliwa z pieczęci bliżej nieokreślonego Jerzego z początku XIV wieku.
- Leliwa VIII – na tarczy starofrancuskiej, w polu niewiadomym półksiężyc, nad którym gwiazda. W klejnocie samo godło. Tak przedstawiono herb na pieczęci Spycimira.
- Leliwa IX – na tarczy starofrancuskiej, w polu nieznanym gwiazda nad pasem lewoskośnym. Jest to wizerunek z pieczęci z 1346, jako odmianę Leliwy sklasyfikował ją Piekosiński.
- Leliwa X – na tarczy starofrancuskiej, w polu błękitnym półksiężyc złoty, nad którym takaż gwiazda, ośmiopromienna. Tak przedstawiono Leliwę w Roli Marszałkowskiej z 1461.
- Leliwa XI – na tarczy starofrancuskiej, w polu niewiadomym półksiężyc na opak, pod którym gwiazda. Taki herb widnieje w kościele w Opocznie.
- Leliwa XII – na wyszukanym kartuszu renesansowym, w polu błękitnym półksiężyc złoty, nad którym takaż gwiazda. Gwiazda jest tylko w połowie w polu wyznaczanym ramionami półksiężyca[71]. Jest to XVI wieczna stylizacja Leliwy z Herbarza Ambrożego.
Obecnie nie uważa się ich za samodzielne odmiany. Nie wzmiankują o nich autorzy współczesnych opracowań – Tadeusz Gajl, Alfred Znamierowski i Józef Szymański. Gajl pisze wprost, że opuścił liczne wersje rysunkowe, odmiany kształtu i maniery[72].
|
Odmiany zwykłe herbu Leliwa (A-O)
 Odmiana używana przez inflancką rodzinę Adamowiczów  Odmiana z XVI wieku, przysługująca Bobińskim  Dorpowski – odmiana przysługująca Kronickim z Dorpowa  Dorpowski II (Wariant z herbarza Uruskiego)  Odmiana używana według Wittyga przez Goduszewskich  Odmiana używana według Ostrowskiego przez Gwiazdowskich, osiadłych w XVII wieku w Prusach  Wariant poprzedniego, z Siebmachers Wappenbuch  Jelce – Odmiana w której do Chorągwi Kmitów dodano Leliwę  Jelce II (Wariant poprzedniego)  Odmiana przysługująca śląskiej rodzinie Kopeć (Koppet)  Kopeć II (Wariant poprzedniego)  Kopeć III (Wariant poprzedniego)  Leliwa II – według Ostrowskiego odmiana używana na Litwie, m.in. przez Tyszkiewiczów, Tadeusz Gajl nie potwierdza tej informacji, pisząc o rodzinach Mytko i Stankiewicz  Leliwa III – według Ostrowskiego odmiana używana na Litwie, m.in. przez Cudowskich i Daszkiewiczów, Tadeusz Gajl dodaje jeszcze alternatywne zapisy – Czudowski, Daszkowicz  Leliwa IV – według Ostrowskiego odmiana używana na Kaszubach, przez Podlaskich i na Litwie przez Połońskich.  Leliwa V – według Ostrowskiego odmiana używana na Litwie przez Abramowiczów, Józefowiczów, Piechowskich, Granowskich i Pileckich. Tadeusz Gajl nie potwierdza tych nazwisk.  Leliwa VI – według Ostrowskiego odmiana używana w Prusach przez rodzinę Leliwa. Tadeusz Gajl nie potwierdza tego nazwiska.  Łasko – według Ostrowskiego odmiana używana na Wołyniu przez rodzinę Łasko. Tadeusz Gajl dodaje jeszcze nazwiska Czerczerski, Czerczycki, Lasko, Sekuński i Zadybski.  Według Ostrowskiego odmiana używana w ziemi przemyskiej przez rodzinę Ostrowskich. |
Odmiany zwykłe herbu Leliwa (P-Z)
 Odmiana używana przez rodzinę Pietrasiewiczów  Odmiana używana przez rodzinę Pileckich w Prusach  Odmiana używana przez Piotrowiczów na Żmudzi, Ostrowski nie jest pewien czy jest to odmiana Leliwy czy Murdelio  Piotrowicz II  Odmiana przysługująca według Uruskiego Policzyńskim  Odmiana przysługująca według Ostrowskiego pruskiej rodzinie Poliwczyńskich  Odmiana przysługująca Przywidzkim, wzmiankowana przez Uruskiego  Odmiana używana przez Trzcieńskich vel Trzcińskich, wzmiankowanych m.in. przez Niesieckiego  Odmiana używana przez Wietckich, wzmiankowana przez Niesieckiego i Chrząńskiego  Odmiana poprzedniego, wzmiankowana m.in. przez Niesieckiego  Odmiana używana przez Wojanowskich, wzmiankowana przez Niesieckiego  Osobisty herb Szczęsnego Wojanowskiego, zawierający symbole godności komandora Kawalerów Maltańskich  Odmiana przysługująca Zienkowiczom, wzmiankowana m.in. przez Chrząńskiego |
Odmiany herbu Leliwa z nobilitacji
 Odmiana nadana w 1678 Andrzejowi Bajerowi  Erbs – odmiana nadana w 1753 Wojciechowi Grochowskiemu  Odmiana nadana w 1777 braciom Juźwikiewiczom  Lesieniewicz – odmiana z nobilitacji w 1739, wzmiankowana w Małorossijskim Gierbovniku.  Odmiana nadana w 1804 rodzinie Ryks (Ryx) z warszawskiego, przy potwierdzeniu szlachectwa w Prusach  Wodzicki – odmiana z nobilitacji w 1676, używany następnie także przez Borsztynów |
Herby uznawane za odmiany tylko przez pojedynczych heraldyków
 Herb używany przez tatarską rodzinę Adamowiczów  Herb własny Kiwalskich  Herb własny Macewiczów z Litwy  Odmiana poprzedniego, z nobilitacji w l. 1764-65 lub 1781  Herb własny rodziny Mach vel Machow, z Pomorza  Wariant poprzedniego  Herb używany przez Mąkierskich vel Makierskich vel Mokierskich, wzmiankowana przez Wittyga  Odmiana używana w/g Ostrowskiego przez rodzinę Pawłowskich, polskiego pochodzenia, osiadłych w czeskim Śląsku, dawniej w poznańskiem  Herb własny rodziny Pawsza  Herb Pierścień, nadany rodzinie Ryks w 1768  Herb własny Ryxów vel Ryksów z nobilitacji w 1790  Herb własny Spęgawskich  Staszkiewicz II – odmiana używana przez Staszkiewiczów na Żmudzi, wzmiankowanych przez Niesieckiego  Herb własny Żychckich |
Przypisy
- ↑ Nazwy oboczne, zawołania i występowanie za: Alfred Znamierowski: Herbarz rodowy. Warszawa: Świat Książki, 2004, ss. 125-126. ISBN 83-7391-166-9.
- ↑ Tadeusz Gajl podaje 830 nazwisk
- ↑ Włodzimierz Dworzaczek w dziele Leliwici Tarnowscy (Instytut Wydawniczy PAX, 1971) wysuwa przypuszczenie, że Słowacki używał raczej odmiany herbu – Leliwy II
- ↑ Jan Długosz: Insignia seu clenodia incliti Regni Poloniae. po 1462, s. 22.
- ↑ Kasper Niesiecki: Herbarz polski. T. 6. 1839-1846, ss. 39-40.
- ↑ Formy wcześniejsze za: Alfred Znamierowski: Herbarz rodowy. Warszawa: Świat Książki, 2004, s. 125. ISBN 83-7391-166-9.
- ↑ Hipolit Stupnicki: Herbarz polski i imionospis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów: ułożony porządkiem alfabetycznym na podstawie Herbarza Niesieckiego i manuskryptów. T. 2. Lwów: Kornel Piller, 1839, s. 90.
- ↑ Hipolit Stupnicki: Herbarz polski Kaspra Niesieckiego. T. 6. Lipsk: Breitkopf i Haertl, 1841, s. 40.
- ↑ Franciszek Piekosiński: Heraldyka polska wieków średnich. Kraków: Akademia Umiejętności, 1899, ss. 89,91.
- ↑ Jan Długosz: Jana Długosza kanonika krakowskiego Dziejów polskich ksiąg dwanaście, ks. IX. Kraków: 1867-1870, s. 264.
- ↑ Antoni Zygmunt Helcel: Starodawne prawa polskiego pomniki z ksiąg rękopiśmiennych dotąd nieużytych główniej zaś z ksiąg dawnych sądowych ziemskich i grodzkich ziemi krakowskiej. Kraków: Drukarnia "Czasu", nakładem Ludwika Helcla, 1870, s. 87.
- ↑ O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle r. 1413. – Ród Moniwida (Leliwa). „Miesięcznik Heraldyczny”. 11-12, s. 179 (listopad-grudzień 1913). Lwów.
- ↑ Oryginalna pieczęć miała znajdować się według Piekosińskiego w bibliotece hr. Tarnowskich w Dzikowie
- ↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 Józef Szymański: Herby średniowiecznego rycerstwa polskiego. Warszawa: PWN, 1993, ss. 173-176. ISBN 83-o1-09797-3.
- ↑ Franciszek Piekosiński: Heraldyka polska wieków średnich. Kraków: Akademia Umiejętności, 1899, ss. 90-91.
- ↑ Adam Kromer: Herbarz Bellenville karta 67v (pol.). [dostęp 6 listopada 2009].
- ↑ Sławomir Górzyński: Herby szlachty polskiej. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego i Wydawnictwo ALFA, 1990, s. 91. ISBN 83-230-0349-1.
- ↑ Józef Szymański: Herbarz rycerstwa polskiego z XVI wieku. Warszawa: DiG, 2001, ss. 157-159. ISBN 83-7181-217-5.
- ↑ Teresa Zielińska: Poczet polskich rodów arystokratycznych. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1997, s. 406. ISBN 8302064297.
- ↑ Stanisław Orzechowski: Żywot i śmierć Jana Tarnowskiego kasztelana krakowskiego i hetmana wielkiego koronnego. T. 1. Sanok: K. J. Turowski, 1856, s. 367.
- ↑ Włodzimierz Dworzaczek: Leliwici Tarnowscy. Instytut Wydawniczy PAX, 1971, s. 14.
- ↑ Klejnoty Długoszowe. M. Friedberg, RH T. X, 1930, s. 65.
- ↑ Jan Długosz: Liber Beneficiorum I. S. 604.
- ↑ Jan Długosz: Liber Beneficiorum II. S. 6.
- ↑ Jan Długosz: Liber Beneficiorum II. S. 6.
- ↑ Szymon Okolski: Orbis Poloni. T. 2. Kraków: 1641-1643, s. 62.
- ↑ Włodzimierz Dworzaczek: Leliwici Tarnowscy. Instytut Wydawniczy PAX, 1971, ss. 14-15.
- ↑ Źródło za Wł. Dworzaczkiem: Ewaryst Andrzej Kuropatnicki: Wiadomości o klejnocie szlacheckim oraz herbach domów szlacheckich w Koronie Polskiej i W. Ks. Litewskim. Warszawa: 1789.
- ↑ Włodzimierz Dworzaczek: Leliwici Tarnowscy. Instytut Wydawniczy PAX, 1971, s. 16.
- ↑ Wincenty Balicki: Miasto Tarnów pod względem historycznym, statystycznym, topograficznym i naukowym. Tarnów: Józef Kärnstadt, 1831, s. 7.
- ↑ Zorian Dołęga Chodakowski, J. Maślanka. „Prace Komisji Historyczno-Literackiej PAN Oddz. w Krakowie”. 13, s. 59 (1965). Wrocław.
- ↑ Samuel Orgelbrand: Encyklopedia Powszechna Orgelbranda. T. 16. Warszawa: 1858, s. 816.
- ↑ Andrzej Kulikowski: Wielki Herbarz Rodów Polskich. Warszawa: Świat Książki-Bertelsmann Media, 2005. ISBN 83-7391-523-0.
- ↑ A. Tomczak: Lustracja Województw wielkopolskich i kujawskich 1564-1565. T. 2. Bydgoszcz: 1963, s. 25.
- ↑ Maurycy Orgelbrand: Słownik Języka Polskiego. Wilno: Reprint / Wydawnictwo Artystyczno Filmowe WAIF / Warszawa 1986, 1861, s. 583.
- ↑ Maciej Miechowita: Kronika Polska. T. 2. 1519, s. 25.
- ↑ Adam Mickiewicz: Pan Tadeusz, Księga ósma – Zajazd.
- ↑ Erazm Majewski: Słownik nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich. T. 1. Warszawa: Nakładem autora, 1889.
- ↑ Encyklopedia staropolska. T. 1. 1937-1938, s. 420.
- ↑ Maria Bobowska-Kowalska: Nazwy heraldyczne Część 6 z Słownika etymologiczno-motywacyjnego staropolskich nazw osobowych Nazwy heraldyczne, Aleksandra Cieślikowa. PAN. IJP, 1995, s. 28. ISBN 838557963X, 9788385579632.
- ↑ Słownik staropolski. T. 4. Wrocław: 1964-1965, s. 19.
- ↑ Marek Derwich, Marek Cetwiński: Herby, legendy, dawne mity. KAW, 1989, s. 210. ISBN 83-03-01809-4.
- ↑ O litewskich rodach bojarskich zbratanych ze szlachtą polską w Horodle r.1413. – Ród Moniwida (Leliwa). „Miesięcznik Heraldyczny”. 11-12. Ss. 179-190. Lwów.
- ↑ Seweryn Uruski: Rodzina.Herbarz szlachty polskiej. T. 1. Warszawa: 1904, ss. 14-15.
- ↑ 45,0 45,1 45,2 Waldemar Fronczak: O nazwiskach żydowskich cz. 2 – nazwiska neofitów (pol.). 09.05.2008. [dostęp 16 listopada 2009].
- ↑ Anna Wajs: Materiały genealogiczne, nobilitacje, indygenaty w zbiorach Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie. Warszawa: DiG, 2001, s. 63. ISBN 83-7181-173-X.
- ↑ Brak informacji o związku z Adamem adoptowanym przez Moniwida
- ↑ Tatarzy Polscy (pol.). [dostęp 16 listopada 2009].
- ↑ 49,0 49,1 Tadeusz Gajl: Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku : ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów. L&L, 2007, ss. 406-539. ISBN 978-83-60597-10-1.
- ↑ Seweryn Uruski: Rodzina.Herbarz szlachty polskiej. T. 11. Warszawa: 1906, s. 272.
- ↑ Anna Wajs: Materiały genealogiczne, nobilitacje, indygenaty w zbiorach Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie. Warszawa: DiG, 2001, s. 24. ISBN 83-7181-173-X.
- ↑ Piotr Paweł Bajer: Herb Leliwa odmienna Ignacego Andrzeja Baira (Baiera, Bajera, Bayera) w świetle dyplomu nobilitacyjnego z 1673 r. (pol.). [dostęp 16 listopada 2009].
- ↑ Alina Naruszewicz-Duchlińska: Nazwiska mieszkańców Komornictwa Lidzbarskiego (1500-1772 r.). Olsztyn: 2007, s. 64.
- ↑ I.T.Bagmihl: Pommersches Wappenbuch, Stettin, 1843
- ↑ Seweryn Uruski: Rodzina.Herbarz szlachty polskiej. T. 3. Warszawa: 1906, s. 32.
- ↑ Polska gałąź rodziny de Virion herbu Leliwa (pol.). [dostęp 16 listopada 2009].
- ↑ Andrzej Kostrzewski: Polskie herby w heraldyce szlachty rosyjskiej (pol.). 4 sierpnia 2001. [dostęp 16 listopada 2009].
- ↑ Radzę więc aby chłopów starym obyczajem\Uszlachcić i ogłosić że im herb nasz dajem.\Pani udzieli jednym wioskom Półkozica,\Drugim swą Leliwę nada Pan Soplica. – Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz, str. 273
- ↑ Lecz panna młoda jakże przystrojona!\Trudno weselne opisać ubiory.\Ślubna jej szata była w dwa kolory:\błękitną barwą lśniąca jedna strona,\bo takie było męża herbu pole;\a na mienionym jedwabiu lazurze\lśnił się herb, srebrne księżyca półkole,\gwiazda, nad gwiazdą hełm o strusim piórze;\a druga strona sukni szkarłatowa i herb dziewicy szyty na szkarłacie,\srebrzyste strzemię i złota podkowa., Jan Bielecki. Powieść narodowa polska oparta na podaniu historycznym, Juliusz Słowacki
- ↑ Franciszek Siarczyński: Obraz wieku panowania Zygmunta III. Króla Polskiego i Szwedzkiego: zawieraiący opis osób żyiących pod jego panowaniem, znamienitych przez swe czyny pokoiu i woyny, cnoty lub występki dzieła piśmienne, zasługi użyteczne i cele sztuki. Lwów: wyciśnieto krotłami Jozefa Schnaydera, drukarza T. Cz. Inst. Bibliot. im. Ossolińsk., 1828, s. 30.
- ↑ Adam Boniecki: Herbarz polski. T. 1. Warszawa: skł. gł. Gebethner i Wolff, 1899, s. 294.
- ↑ Alfred Znamierowski: Herbarz rodowy. Warszawa: Świat Książki, 2004, s. 126. ISBN 83-7391-166-9.
- ↑ 63,0 63,1 Adam Boniecki: Herbarz polski. T. 16. Warszawa: skł. gł. Gebethner i Wolff, 1913, s. 204.
- ↑ Seweryn Uruski: Rodzina.Herbarz szlachty polskiej. T. 10. Warszawa: 1913, s. 82.
- ↑ Tadeusz Gajl: Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku : ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów. L&L, 2007, s. 261. ISBN 978-83-60597-10-1.
- ↑ Jerzy Dunin-Borkowski: Rocznik szlachty polskiej. Lwów: 1881, ss. 543-545.
- ↑ Alfred Znamierowski: Herbarz rodowy. Warszawa: Świat Książki, 2004, s. 126. ISBN 83-7391-166-9.
- ↑ Alfred Znamierowski: Herbarz rodowy. Warszawa: Świat Książki, 2004, s. 126. ISBN 83-7391-166-9.
- ↑ Juliusz Karol Ostrowski: Księga herbowa rodów polskich. T. 2. Warszawa: Główny skład księgarnia antykwarska B. Bolcewicza, 1897, s. 256. (numeracja za tomem I, w tomie drugim jest to Pawłowski III)
- ↑ Juliusz Karol Ostrowski: Księga herbowa rodów polskich. T. 1-2. Warszawa: Główny skład księgarnia antykwarska B. Bolcewicza, 1897.
- ↑ We wszystkich innych wizerunkach jest odwrotnie
- ↑ Tadeusz Gajl: Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku : ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów. L&L, 2007, s. 5. ISBN 978-83-60597-10-1.
[edytuj] Bibliografia
- Jan Długosz: Liber Beneficiorum. T. I,II.
- Włodzimierz Dworzaczek: Leliwici Tarnowscy. Instytut Wydawniczy PAX, 1971. ISBN 8390150468.
- Tadeusz Gajl: Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku : ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów. L&L, 2007. ISBN 978-83-60597-10-1.
- Sławomir Górzyński: Herby szlachty polskiej. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego i Wydawnictwo ALFA, 1990. ISBN 83-230-0349-1.
- Szymon Okolski: Orbis Poloni.. T. 2. Kraków: 1641-1643.
- Juliusz Karol Ostrowski: Księga herbowa rodów polskich. T. 1-2. Warszawa: Główny skład księgarnia antykwarska B. Bolcewicza, 1897.
- Franciszek Piekosiński: Heraldyka polska wieków średnich. Kraków: Akademia Umiejętności, 1899.
- Hipolit Stupnicki: Herbarz polski Kaspra Niesieckiego. T. 6. Lipsk: Breitkopf i Haertl, 1841.
- Alfred Znamierowski: Herbarz rodowy. Warszawa: Świat Książki, 2004. ISBN 83-7391-166-9.
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Herb Leliwa w Elektronicznym Herbarzu – Trees.pl
- Herb Leliwa i lista nazwisk w elektronicznej wersji Herbarza polskiego Tadeusza Gajla
- Herb Leliwa na stronie www.jurzak.pl
|
|
 |
|
|
|
|
||||||||||||||||
|
|||||||
|
||||||||||||||||||||
![File:060318-N-8623S-002.jpg [en]](/en/wiki/File:060318-N-8623S-002.jpg.html){kind=link}